चंद्रपूर :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांना सामाजिक आणि राजकीय चळवळीच्या माध्यमातून पुढे नेणारे, रिपब्लिकन चळवळीचे ज्येष्ठ नेते, बॅरिस्टर आणि राज्यसभेचे माजी उपसभापती बॅरिस्टर राजाभाऊ खोब्रागडे यांच्या १०१ व्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या विशेष कार्याचे स्मरण होत आहे. २५ सप्टेंबर १९२५ रोजी चंद्रपूर येथे जन्मलेल्या राजाभाऊ खोब्रागडे यांनी सामाजिक न्याय, समता, बंधुता आणि लोकशाही मूल्यांसाठी आयुष्यभर संघर्ष केला. Birth Anniversary Special, Barrister Rajabhau Khobragade
राजाभाऊ खोब्रागडे यांचे मूळ नाव भाऊराव देवाजी खोब्रागडे. चंद्रपूरमध्ये प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी नागपूर येथे उच्च शिक्षण घेतले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या मार्गदर्शनाने त्यांनी कायद्याचे शिक्षण घेण्यासाठी लंडन गाठले. पुढे बॅरिस्टर म्हणून त्यांनी सामाजिक आणि सार्वजनिक जीवनात ठसा उमटवला.
बाबासाहेबांच्या विचारांचा वारसा
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या निकटवर्तीय सहकाऱ्यांपैकी राजाभाऊ खोब्रागडे हे एक महत्त्वाचे नाव मानले जाते. बाबासाहेबांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या राजकीय विचारांचा वारसा पुढे नेण्याची मोठी जबाबदारी राजाभाऊंसह त्यांच्या सहकाऱ्यांवर आली. बलवान विरोधी पक्ष हा संसदीय लोकशाहीसाठी आवश्यक असल्याची बाबासाहेबांची भूमिका पुढे नेण्यासाठी राजाभाऊंनी रिपब्लिकन चळवळ उभारण्यामध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. Standard-bearer of Dr Babasaheb Ambedkar’s Ideology
३ ऑक्टोबर १९५७ रोजी नागपूर येथे रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाची स्थापना झाली. या प्रक्रियेत राजाभाऊ खोब्रागडे यांनी महत्त्वाची संघटनात्मक जबाबदारी सांभाळली. पुढील काळात त्यांनी रिपब्लिकन पक्षाच्या माध्यमातून सामाजिक न्याय आणि वंचित घटकांच्या प्रश्नांना राजकीय व्यासपीठ मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न केले.
राज्यसभेत संसदीय कारकिर्दीचा ठसा
राजाभाऊ खोब्रागडे हे १९५८ पासून दीर्घकाळ राज्यसभेचे सदस्य होते. १७ डिसेंबर १९६९ ते २ एप्रिल १९७२ या कालावधीत त्यांनी राज्यसभेचे उपसभापती म्हणून काम पाहिले. राज्यसभेच्या अधिकृत सांख्यिकीय नोंदीतही त्यांचा उपसभापती म्हणून कार्यकाळ नोंदविला आहे.
संसदेत असताना त्यांनी दलित, आदिवासी, मागासवर्गीय, कष्टकरी आणि वंचित समाजघटकांच्या प्रश्नांना आवाज दिला. सामाजिक समता, आरक्षण, शिक्षण, भूमिहीनांचे प्रश्न, आर्थिक व सामाजिक विषमता तसेच राष्ट्रीय एकात्मतेसारख्या विषयांवर त्यांनी संसदीय व्यासपीठावर भूमिका मांडल्याचा उल्लेख विविध चरित्रात्मक स्रोतांमध्ये आढळतो.
भूमिहीनांच्या प्रश्नासाठी संघर्ष
रिपब्लिकन चळवळीच्या माध्यमातून भूमिहीनांच्या प्रश्नावरही राजाभाऊ खोब्रागडे यांनी सक्रिय भूमिका बजावली. १९५९ आणि १९६३ मधील भूमिहीनांच्या सत्याग्रहांमध्ये रिपब्लिकन पक्षाच्या नेतृत्वाने महत्त्वपूर्ण सहभाग घेतला. सामाजिक परिवर्तन केवळ राजकीय सत्तेपुरते मर्यादित न ठेवता आर्थिक आणि सामाजिक न्यायाशी जोडले पाहिजे, ही व्यापक भूमिका या आंदोलनांमागे होती.
चंद्रपूरच्या भूमीतून राष्ट्रीय राजकारणापर्यंत
चंद्रपूरच्या मातीतून राष्ट्रीय राजकारणात पोहोचलेल्या राजाभाऊ खोब्रागडे यांनी आपल्या कर्तृत्वाने विदर्भाचे नाव देशाच्या राजकीय पटलावर अधोरेखित केले. कायद्याचे सखोल ज्ञान, संसदीय कामकाजाची जाण आणि आंबेडकरी विचारांवरील निष्ठा यामुळे त्यांची स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली.
त्यांचे राजकीय जीवन हे केवळ पदांपुरते मर्यादित नव्हते. सामाजिक परिवर्तन, समता आणि वंचितांच्या हक्कांसाठी राजकीय संघटन उभारणे, हा त्यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू होता. त्यामुळेच आंबेडकरी चळवळीच्या इतिहासात राजाभाऊ खोब्रागडे यांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते.
आजही प्रेरणादायी विचारांचा वारसा
९ एप्रिल १९८४ रोजी राजाभाऊ खोब्रागडे यांचे निधन झाले. अल्पायुष्यात त्यांनी सामाजिक, राजकीय आणि संसदीय क्षेत्रात केलेले कार्य आजही अभ्यासाचा विषय आहे. त्यांच्या स्मरणार्थ भारत सरकारने २००९ मध्ये टपाल तिकीटही जारी केले होते.
राजाभाऊंच्या १०१ व्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ एका नेत्याला अभिवादन करणे नव्हे, तर समता, सामाजिक न्याय, बंधुता आणि लोकशाहीच्या मूल्यांना नव्याने उजाळा देणे होय.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दाखविलेल्या परिवर्तनाच्या मार्गावर राजाभाऊ खोब्रागडे यांनी उभारलेला संघर्षाचा आणि संघटनाचा वारसा पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरतो.
धम्मशील शेंडे, चंद्रपूर 8766574311
